AI có thật sự giúp doanh nghiệp nhỏ? Mức dùng, rào cản và bằng chứng đo được

Doanh nghiệp Việt Nam dùng AI đến đâu

Báo cáo “Khai phá tiềm năng AI Việt Nam 2026” của Strand Partners, do AWS Việt Nam công bố, cho biết 26% doanh nghiệp Việt Nam (khoảng 245.000 doanh nghiệp) đang dùng AI, so với 18% năm 2025. Có 61% doanh nghiệp dùng AI mới dừng ở mức tìm hiểu và thử nghiệm, chỉ khoảng 8% đã tích hợp vào quy trình. Báo cáo không tách số liệu riêng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa; VCCI ghi cỡ mẫu là 1.000 lãnh đạo doanh nghiệp.

Rào cản: mỗi khảo sát xếp một khác

• Deloitte Access Economics (do Meta đặt hàng, 195 doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, báo cáo tự ghi không đại diện cho mọi doanh nghiệp): lo ngại về quyền riêng tư dữ liệu 69%, chi phí 37%, thiếu kỹ năng 32%.
• Sapo (khảo sát 15.000 nhà bán hàng, công bố ngày 30/01/2026): thiếu kiến thức hoặc nhân sự 55,9%, lo chi phí ban đầu 53,3%, chưa thấy hiệu quả 34,6%.
• Khảo sát của Đại học Kinh tế TP.HCM do VnEconomy dẫn lại: 86% doanh nghiệp cho rằng chi phí đầu tư là rào cản chính.

Thứ hạng khác nhau vì mỗi khảo sát hỏi một nhóm khác với cách hỏi khác. Điểm chung là chi phí, nhân lực và an toàn dữ liệu đều xuất hiện, chưa có khảo sát nào đủ lớn để nói đâu là rào cản số một của doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam.

Hai nghiên cứu có đối chứng

Nghiên cứu thứ nhất (Brynjolfsson, Li và Raymond, Tổ chức NBER, đăng trên Quarterly Journal of Economics 2025) theo dõi 5.179 nhân viên tổng đài chăm sóc khách hàng dùng trợ lý AI. Số vấn đề được giải quyết mỗi giờ tăng trung bình 14%, tăng 34% ở nhân viên mới và kỹ năng thấp, còn nhân viên giàu kinh nghiệm gần như không đổi. Đây là tổng đài, không phải doanh nghiệp nhỏ.

Nghiên cứu thứ hai là thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 640 doanh nhân nhỏ ở Kenya trong 5 tháng, dùng “cố vấn kinh doanh” GPT-4 qua WhatsApp (Otis và cộng sự, theo trang tóm tắt của Đại học Berkeley Haas). Kết quả trung bình không cho thấy tác động tích cực. Nhóm đang làm ăn khá cải thiện khoảng 15%, còn nhóm yếu giảm doanh thu khoảng 8%.

Rút ra gì cho chủ doanh nghiệp nhỏ

• AI không tự tạo ra hiệu quả. Hai nghiên cứu cùng gợi ý, không chứng minh, rằng kết quả phụ thuộc vào việc dùng vào đâu và ai dùng.
• Chọn việc lặp lại, có quy trình rõ, có người biết nghề kiểm tra kết quả. Đó là chỗ nghiên cứu tổng đài cho thấy lợi ích.
• Đo trước và sau: số giờ dành cho việc đó, số tiền, kết quả. Chưa đo được thì chưa nên tin là đã tiết kiệm.
• Cẩn trọng với con số do nhà cung cấp tự công bố hoặc do bên có lợi ích đặt hàng khảo sát, kể cả những con số trong bài này khi lấy ra khỏi bối cảnh.